۱۳۸۸/۰۶/۰۱

مهرداد بنی‌بایرامی: از آنجا كه در اين شماره پرونده ي ويژه اي جهت بررسي وقايع 28 مرداد 1332 باز كرده ايم، لازم است اول با خود واژه ي كودتا بيشتر آشنا شويم. واژه اي كه اين روزها بسيار مي‌شنويم و هر گروه و تفكر پيشوند و يا پسوندي به آن اضافه و آنرا تفسير ميكنند. در ابتدا به توضيح خود واژه ي كودتا مي پردازيم، سپس نوع هايي از آنرا توضيح ميدهيم و در پايان مقاله به تعدادي از كودتا هاي مهم تاريخ جهان اشاره ميكنيم.

كودتا(Coup d` Etate)، واژه ايست فرانسوي به معناي برافكندن دولت كه براي اولين بار حدود 350 سال پيش براي اولين بار در مورد روشي كه لوئي ناپلئون(ناپلئون سوم) براي كسب قدرت در كشور فرانسه به كار گرفت، استفاده شد.كودتا در مفهوم عبارت است از شورش گروههايي از طبقه ي حاكم بر ضد گروههايي ديگر طبقه ي حاكم . اين تغيير از جانب كساني رهبري ميشود كه خود بخشي از قدرت سياسي و يا نظامي هستند.
كودتا در سطح بالا انجام ميپذيرد و با انقلاب كه متضمن شركت توده ها ميباشد، كاملن متفاوت ست. زيرا كه كودتاها اكثرا ناگهاني است و با توطئه و از درون قدر موجود انجام مي‌شود؛ در حالي‌كه انقلاب، انباشت نارضايي مردم از قدرت حاكم است كه به صورت انفجاري قهرآميز عليه قدرت روي مي‌دهد. در كشور هاي جهان سوم نوعي از كودتا ها جانشين انقلابها شده اند و آن كودتاهاييست كه به دست افسران انقلابي(كه معمولا جوان هستند و در رده هاي پايين قرار دارند) صورت ميگيرد؛ و هدف آن ايجاد تغيير هاي اساسي در ساخت سياسي، اقتصادي و اجتماعي كشور است. اينگونه كودتا ها(مانند كودتاي عبدالناصر قذافي در ليبي) نام انقلاب به خود مي‌دهند.
عبارت كودتا در چند دهه ي اخير؛ به ظهور يك دولت جديد با نيروي نظامي و دستگاه اداري و حرفه اي و آماده ي خدمت به رژيم جديد نيز اطلاق ميشود. در چنين دولت هايي قدرت، در درجه ي اول تا حد زيادي به سازمان نظامي اي بستگي دارد كه با در اختيار داشتن پرسنل و افسران كار آزموده و همچنين اسناد فراوان خود قادر به تعقيب و در صورت لزوم كنترل فعاليت سازمان هاي فعالين سياسي است. به همين دليل است كه اين دولت هاعمومن دچار بحران مشروعيت و مقبوليت از طرف مردم هستند.
هرجا كه حكومتها، چه مردمي و چه نه، از ميزاني مشروعيت برخوردارند و هر جا كه رويه هاي پذيرفته شده وسيع براي تغيير منظم و قاعده مند دولت وجود داشته باشد، كودتا يك امر استثنائي است. مگر اينكه كودتا از سوي قدرت مسلط بيگانه رهبري شود.(مانند كودتاي 1973 ژنرال پينوشه عليه دولت تحول خواه سالوادور آلنده در شيلي)
وقوع كودتا مستلزم جوي كودتا خيز است. نارضايتي عمومي، فشار اقتصادي بر دوش توده ي مردم؛ اختناق و نبودن آزادي هاي اجتماعي، عدم امنيت، هرج و مرج، بي علاقه گي و بي تقاوتي سياسي مردم؛ زمينه و جو مناسب را جهت پيشبرد و توفيق نقشه هاي كودتا گران را فراهم مي آورد.
در كودتا ها عمومن در ابتدا، موضع گيري خاص سياسي-ايدئولوژيك وجود ندارد و بر اساس اصول كلي استوار است. كودتاگران با شعار هايي نظير نجات وطن، رهايي ملت، تبلور اراده ي توده ها و ... به ميدان مي‌آيند و تنها پس از استقرار و تثبيت قدرت رژيم جديد است كه محتواي اصلي كودتا از نظر فكري و ايدئولوژيك طراحان و مجريان آن آشكار ميشود.
كودتا به فرض آنكه از سوي يك گروه و يا يك رهبر غير نظامي انجام شود، مستلزم همكاري و حمايت يك گروه مسلح است. و ممكن است اين گروه نظامي يا مسلح تنها بخشي از نيروي مسلح كل كشور باشد. در كودتا بر خلاف جنگهاي داخلي سعي بر اين است كه ميزان كشتار پايين باشد تا لطمه اي به موفقيت كودتا وارد نيايد. ولي اين امر الزامن به اين معنا و مفهوم نيست كه كودتا گران از كشتن مخالفين ابائي داشته باشند. چنان كه جهان بارها شاهد كودتاهاي خونين بوده است.
همانطور كه در اول مقاله اشاره شد، گاهن پسوند هايي به اين واژه اضافه ميشود كه معناي خاصي به آن ميدهند. توضيح بعضي از اين پس‌وندها به شرح زير است:
-كودتاي خزنده(Creeping Coup d` Etate): پيچيده ترين شكل كودتا است كه شامل دو مرحله ي آماده سازي و مرحله ي بر اندازي است. مراحل آماده سازي شامل روش ها و تاكتيك هاي كودتا به شكل معمولي است كه عوامل زير را در بر مي‌گيرد:
تمركز قدرت- اختلاف ميان جناح هاي حكومت- بي تفاوتي مردم- ايجاد و تشديد تضادهاي داخلي- جنگ داخلي- جنگ خارجي- عدم مشاركت گسترده ي مردم در امور- بحران اقتصادي- جنگ رواني- ترور شخصيت رهبران
كودتا گران عمدتن با نفوذ در قواي مقننه و مجريه و بكار گرفتن تاكتيك هاي انحرافي به منظور اجراي گام به‌گام كودتاي خزنده شبكه هاي منظم و متشكلي ايجاد مي‌كنند.
-كودتاي سرخ(Red Coup d` Etate): كودتايي كه به يك حكومت كمونيستي مي انجامد. مانند كودتاي 1978 افغانستان توسط محمد تره‌كي 
-كودتاي سفيد (Bloodless Coup d` Etate): همانطور كه اسمش پيداست، كودتايي است بدون خونريزي.
-كودتاي سرهنگان:  شبكه ي اصلي آن توسط سرهنگهاي ارتش هدايت و رهبري مي شود و منجر به تشكيل خونتاي سرهنگان ميگردد. مانند كودتاي سرهنگان يونان 1978
-كودتاي مخملين: عبارتي گنگ كه دو ماهي است در ايران از طرف طرفداران رياست جمهوري بيان شده است. آنها معتقدند كه مخالفانشان از جمله اصلاح طلبان در انتخابات 22 خرداد 1378 درصدد اجراي يك كودتاي مخملين بوده‌اند. تعريفي كه آنها از اين كودتا ارائه دادند هيچ ربطي به واژه ي كودتا ندارد! زيرا كه در اين حركت هنوز مشاركت هيچ نيروي نظامي يا مسلح سازمان داده شده تاييد نشده است.